در صورت خروج آمریکا از برجام، واکنش‌های احتمالی ایران چه خواهد بود؟

 نظرها
Bushehr main nuclear reactor
Bushehr main nuclear reactor -
حق تالیف
REUTERS/Raheb Homavandi
اندازه متن Aa Aa

کمتر از ۱۰ روز تا زمانی که دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا باید تصمیم خود را در قبال توافق هسته‌ای ایران اعلام کند، باقی مانده و بسیاری از هم اکنون پیش‌بینی کرده‌اند که او از این توافق که در زمان باراک اوباما به امضای ایران و شش قدرت بزرگ جهان رسیده است، کنار می‌کشد.

در چهارچوب این توافق، ایران موافقت کرده بود که در ازای لغو بخشی از تحریم‌های بین‌المللی، برنامۀ هسته‌ای خود را محدود کند.

بسیاری بر این باورند که با کنار رفتن آمریکا، عمر این توافق نیز به پایان خواهد رسید. بر این اساس سوال این است که درصورت شکست توافق هسته‌ای، آیا ایران می‌تواند با تضعیف منافع آمریکا و متحدانش در منطقۀ خاورمیانه، این اقدام واشنگتن را تلافی کند؟

بابک دهقان‌پیشه، تحلیل‌گر خبرگزاری رویترز چند رویکرد احتمالی ایران در کشورهای منطقه را در چنین شرایطی پیش‌بینی کرده است.

عراق

هنگامی که نیروهای داعش بخش قابل توجهی از خاک عراق را در سال ۲۰۱۴ میلادی اشغال کردند، ایران به سرعت وارد عمل شد و به حمایت از بغداد پرداخت. تهران از آن زمان چه به کمک مشاوران نظامی و چه از طریق آموزش هزاران شبه نظامیِ عمدتا شیعه، در کنار دولت مرکزی عراق بوده است.

این شبه نظامیان که تحت عنوان بسیج مردمی عراق یا حشدالشعبی فعالیت می‌کردند اکنون به یک بازوی سیاسی قوی تبدیل شده‌اند. در صورت پایان یافتن عمر توافق هسته‌ای، ایران می‌تواند به کمک این نیروها که خواستار خروج آمریکا از عراق هستند به اعمال فشار بپردازد.

به این ترتیب این احتمال وجود دارد که در آینده، حملاتی علیه نظامیان آمریکاییِ مستقر در عراق سازماندهی شود؛ حملاتی که بطور غیرمستقیم به حشدالشعبی مرتبط است.

بسیج مردمی عراق یا حشدالشعبی

سوریه

ایران و شماری از متحدان این کشور از جمله حزب‌الله لبنان در جریان درگیری‌های هفت سالۀ سوریه همواره در کنار بشار اسد بوده‌اند. ایران همچنین هزاران شبه نظامی را در سوریه مسلح کرده و آموزش داده تا از دولت سوریه حمایت کنند. تنها بنا بر گزارش دولت اسرائیل، ایران ۸۰ هزار جنگجوی شیعه را در این کشور آموزش داده است.

حضور ایران در سوریه، خطر درگیری‌ مستقیم این کشور با اسرائیل را افزایش می‌دهد و این احتمال را تقویت می‌کند که تهران و تل‌آویو برای اولین بار در تاریخ به رویارویی مستقیم با یکدیگر بپردازند.

اسرائیل اعلام کرده است که هرگز اجازه نخواهد داد تهران یا حزب‌الله یک حضور نظامی پایدار در سوریه داشته باشند اما پایان یافتن عمر برجام می‌تواند سناریوی دیگری را رقم بزند؛ از جمله اینکه ایران دیگر برای متوقف کردن متحدانِ نظامیِ شیعۀ خود از اجرای حملات نظامی علیه اسرائیل انگیزه‌ای نخواهد داشت. ایران و نیروهای تحت امرش در سوریه همچنین می‌توانند برای دو هزار نیروی آمریکایی مستقر در شمال و شرق سوریه مشکل‌آفرین باشند.

لبنان

بنا بر ادعای اسرائیل و آمریکا، ایران هم اکنون در حال کمک به حزب‌الله لبنان برای ساخت موشک‌های هدایت شونده و موشک‌های دوربرد است.

حزب‌الله لبنان پیش از این در سال ۲۰۰۶ میلادی در جنگی ۳۴ روزه با اسرائیل رو در رو شده است. پس از آن نیز اسرائیلی‌ها بارها در خاک سوریه به نیروهای حزب‌الله حمله کرده‌اند، یعنی به نیروهایی که گفته می‌شود که رهبریِ بسیاری از گروه‌های شبه نظامیِ شیعۀ متحد ایران در سوریه را برعهده دارند.

در هفته‌های گذشته تنش‌های لفظی میان مقامات ایران و اسرائیل به اوج خود رسید و اگرچه حزب‌الله و اسرائیل می‌گویند تمایلی به جنگ با یکدیگر ندارند اما تنش موجود به راحتی می‌تواند جنگ دیگری را در منطقه، مانند جنگ لبنان در پی داشته باشد.

حزب‌الله لبنان سال گذشته هشدار داد چنانچه جنگ دیگری توسط اسرائیل علیه سوریه و لبنان آغاز شود، آنگاه هزاران جنگجو از کشورهایی همچون ایران و عراق به لبنان خواهند آمد تا به حزب‌الله کمک کنند.

حزب‌الله همچنین یکی از قوی‌ترین نیروهای سیاسی لبنان است و این احتمال وجود دارد که در انتخابات پیش رو جایگاه سیاسی خود را بیش از گذشته تقویت کند. اگرچه در حال حاضر این گروه با مخالفان خود از جمله سعد حریری همکاری می‌کند اما با شکست توافق هسته‌ای، ایران می‌تواند از طریق حزب‌الله باعث انزوای دیگر گروه‌های سیاسی در لبنان و درنهایت بی‌ثباتی لبنان شود.

یمن

ایران هرگز دخالت نظامی مستقیم خود در جنگ یمن را نپذیرفته است اما مقامات ایالات متحده آمریکا و عربستان سعودی می‌گویند که این کشور موشک و دیگر تجهیزات نظامیِ مورد نیاز حوثی‌ها را تامین می‌کند.

رویترز
گروهی از شیعیان حوثی طرفدار ایران در تشییع جنازه صالح الصماد در یمنرویترز

ایران و عربستان سعودی دو قدرت اصلیِ رقیب در منطقۀ خاورمیانه هستند و طرفداران توافق هسته‌ای می‌گویند که با این توافق توانسته‌اند از تبدیل شدن این تنش و رقابت به یک جنگ فراگیر جلوگیری کنند.

اگر توافق هسته‌ای به خطر بیفتد ایران می‌تواند پشتیبانی خود از حوثی‌های یمن را افزایش دهد و به این ترتیب به اقدامات عربستان سعودی و متحدان این کشور در خلیج فارس از جمله امارات متحده عربی، پاسخی نظامی دهد.

پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (ان‌پی‌تی)

بر اساس مفاد توافق هسته‌ای، ایران گزینه‌های دیگری هم دارد. مقام‌های ایران اعلام کرده‌اند که در صورت خروج آمریکا از برجام، آنها نیز بطور کامل از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای موسوم به ان‌پی‌تی خارج خواهند شد و به این تریتب زنگ‌های خطر بار دیگر در سراسر جهان به صدا درخواهد آمد.

حتی اگر ایران از ان‌پی‌تی خارج نشود باز هم به احتمال قوی غنی‌سازی اورانیوم را که در چهارچوب برجام محدود شده بود، افزایش خواهد داد.

بر اساس متن برجام، میزان غنی‌سازی اورانیوم در ایران باید در سطح ۳.۶ درصد باقی بماند. در چهارچوب این توافق بود که ایران پذیرفت غنی‌سازی ۲۰ درصد را تعلیق کند و میزان ذخایر اورانیوم خود را در سطح بسیار پایینی نگه دارد.

رفتار دیگر امضاء کنندگان توافق هسته‌ای

واکنش ایران به خروج آمریکا از برجام، به موضوعی دیگر یعنی رفتار سایر امضاء کنندگان توافق هسته‌ای نیز بستگی دارد.

برخی از موضوعات تاثیرگذار در این‌باره عبارتند از این که تا چه اندازه شرکت‌های آلمانی و فرانسوی و بریتانیایی می‌توانند پس از خروج آمریکا از برجام به همکاری‌های تجاری خود با ایران ادامه دهند، میزان پشتیبانی دیپلماتیک روسیه از ایران چقدر خواهد بود و تا چه اندازه چین حاضر خواهد شد همکاری‌ها با تهران را در بخش‌های تجارت و سرمایه‌گذاری افزایش دهد.